Als bijzondere vorm van vroomheid liet in de 15de eeuw in Utrecht een aantal kluizenaressen zich voor het leven inkluizen. De bekendste was Suster Bertken (1427-1514), die in het koor van de Buurtkerk woonde. Zij schreef beroemde gedichten en voorzag haar bezoekers van praktische en geestelijke adviezen. Zelfs het Utrechtse stadsbestuur raadpleegde haar regelmatig.

Rond 1400 was het aantal parochianen van de Jacobikerk zodanig toegenomen dat de kerk hoognodig moest worden uitgebreid. Onder leiding van bouwmeester Willem van Boelre, ook betrokken bij de bouw van de Dom- en de Buurkerk, werden de zijbeuken verbreed en deels verhoogd. Waarschijnlijk werd toen ook de kluis in de zuidwestelijke dwarsschippijler gebouwd. In dit "huysgen in die pyleerne", een ruimte van nauwelijks één bij twee groot, sleet de kluizenares Alyt Ponciaens haar levensdagen. Over haar leven is niets bekend.

Na 1700 was de kluizenaar bijna geheel verdwenen uit het kerkelijke leven. Helaas zijn niet veel kluizen bewaard gebleven, zij werden gewoonlijk na het overlijden van de bewoner afgebroken. Zo gebeurde het ook in de Jacobikerk, de gebruikers van de naastgelegen Andreaskapel kregen toestemming om de kluis tot sacristie te verbouwen. Dit heeft de kluis gered van afbraak. De Jacobikerk is de enige kerk in Nederland met een grotendeels intact gebleven kluis onder haar dak.

Bij een restauratie in 1882 werden onder het witkalk middeleeuwse muurschilderingen aangetroffen. De meeste bevonden zich in het gebied rond de toren en hielden waarschijnlijk verband met de altaarstukken van de broederschappen. De schilderingen zijn grotendeels verloren gegaan toen het pleisterwerk werd vernieuwd.

Bij de laatste restauratie in 1976 zijn nog enkele middeleeuwse muurschilderingen ontdekt. De fraaiste zijn die van een engel in het hoofdkoor, die waarschijnlijk ooit het sacramentshuis bewaakte en een van de reus St. Christophorus die het Christuskind draagt (op de westgevel).

“Het was den 1 augusti nieuwe stijl dat een vervaarlijke orkaen veele landen in Europa treften, als mede dit Nederland, maar bijzonderlijk dese stadt Uytrecht, want nergens hier omtrent mogt het haalen bij de schrikkelijkhijt, die men tot Uytrecht ende omliggende dorpen vernam. ... De hooge spits en ’t kostelijk speelwerk van de Jacobikerk, wierd tot het uurwerk toe omverre geslagen, of storte schuyns tussen de huysen en de kerk neer, sonder de huysen veel te beschadigen. ...”

Aldus het verhaal van één van de vele kroniekschrijvers die de orkaanramp van 1674 beschreven. Een gigantische storm had naast het middenschip van de Dom een deel van de toren van de Jacobikerk doen neerstorten. De toren, met zijn 37 klokken tellende beiaard, viel gedeeltelijk op de kerk en op straat. Uit notulen blijkt dat direct na de ramp de grootste zorg was waar men de verkondiging kon laten doorgaan: “.. dat daer door groote ongelegentheyt komt te onstaen tot oeffeningh vande Godtsdienst, is dese vergadering bij een geroepen om in desen noodige ordres te stellen...”

In 1810 was Utrecht een stad in Napoleons keizerrijk. Franse autoriteiten plaatsten een optische telegraaf op de afgeplatte toren van de Jacobikerk. Via de het telegraafstelsel konden berichten snel van Parijs naar Amsterdam worden gestuurd.

De oorspronkelijke torenspits werd pas hersteld in 1953.

In 1413 bepaalde de Utrechtse raad dat de bedelaars niet in kerken, op straten of voor deuren mochten bedelen. De kerken ontliepen echter niet hun verantwoordelijkheid. In de Jacobikerk werd al bijvoorbeeld in 1615 de “armenbroettafel” gehouden. In de Lieve Vrouwekapel werd een “potkamer” ingericht voor de voorraden. Op deze manier werd er door het uitdelen van voedsel hulp geboden in natura.

Nog steeds vinden we in de Jacobikerk de sporen van deze activiteiten. De taken van de potmeesters en de weldoeners zijn afgebeeld in een zestiende eeuws tafereel van een Utrechtse meester die vroeger bij de toren boven de plaats van de uitdelingen hing. Op deze afbeelding, nu hangt er een replica, is duidelijk waar het onder andere om te doen was; opdat de weldoener zich in het hiernamaals mag verblijden. In een Hieronimus Bosch gelijkende figuratie wordt echter ook duidelijk gemaakt waartoe gierigheid zal leiden.

Tijdens de restauratie van 1882 werd veel kerkmeubilair vervangen, ook grote delen van de kolombanken rond de pilaren voorin de kerk. De versieringen op de deurtjes dateren nog uit 1621. Aan noordzijde is een Jacobsschelp afgebeeld en aan de zuidzijde een Pot. In deze banken zaten de genoemde potmeesters.

Het orgel in de Jacobikerk heeft een rijke geschiedenis. Al in 1509 was er sprake van een orgel, gebouwd door Gerrit Pietersz. De hoofdwerkkas van het huidige orgel is het enige deel dat hiervan is overgebleven. Van het oorspronkelijke snijwerk aan deze orgelkas is een aantal details in beschadigde vorm bewaard gebleven. De ornamentiek die het heden ten dage het orgel siert, werd in neo-klassieke stijl in 1823 aangebracht door Abraham Meere.

In de periode 1883 – 1911 verrichten de Utrechtse orgelbouwers J.F.Witte en J.de Koff restauratiewerkzaamheden en werden naar de muzikale smaak van die tijd, registers als Violon, Gamba en Vox-celeste op het orgel geplaatst, waarvoor op het hoofdwerk de Openfluit werd geofferd. Op het rugwerk verdwenen karakterestieke registers als Carillon, Flageolet, Sexquialter, Flute travers, Quint 11/3.

In 1978 voltooiden de Utrechtse orgelmakers de gebr.van Vulpen een grote algehele restauratie. Uitgangspunt van de restauratie werden de reconstrcutie van het het rugwerk te reconstrueren naar de situatie van 1823, en anderzijds de reconstructie van het hoofdwerk en de pedaal naar de situatie van 1750. In klankgeving van hoofdwerk en pedaal werd in grote lijnen de aangetroffen situatie gehandhaafd. Wel werden balgen ,windladen, register en speelmechanieken gerestaureerd en konden de oude Garrelsklavieren, die ondanks vervanging in 1911 nog bewaard waren gebleven, weer herplaatst worden.

Klankherstel van het Orgel in 1996/1997, door de orgelmakers de gebr. Van Vulpen. Op basis van gegroeide kennis van historische klankgeving, was het anno 1997 verantwoord om een herintonatie van het pijpwerk van het hoofdwerk en pedaal te doen plaats vinden.Ook werden correcties in klankgeving van het rugwerk uitgevoerd.

Bron: Het Garrels-Meere orgel in de Jacobikerk te Utrecht (bijdrage adviseur P.van Dijk). Uitgave: Heringebruiknemingscommissie Jacobi-orgel, 1997.

In 2005 heeft Gerrit Christiaan de Gier (1962) organist Theo Teunissen opgevolgd die sinds 1978 de vaste bespeler van het Jacobi-orgel was. Gerrit Christiaan de Gier studeerde aan het Utrechts Conservatorium bij Nico van den Hooven en Jan Welmers.  Hij behaalde de diploma’s docerend musicus en uitvoerend musicus "met onderscheiding" in 1987. Aan het Nederlands Instituut voor Kerkmuziek slaagde hij voor het examen kerkmuziek met vermelding van een grote mate van creativiteit voor improvisatie. Bij Jan Raas en Jan Welmers studeerde hij improvisatie. Verder nam hij deel aan internationale interpretatiecursussen aan de Haarlemse Zomeracademie bij Martin Haselböck, Daniel Roth en Gisbert Schneider en aan de Internationale Meisterkurze für Musik te Zürich bij Jean Guillou. In Parijs ontving hij privé-lessen van Jean-Paul Imbert. In 1982, nog tijdens zijn opleiding, won hij de derde prijs van het Internationale Albert Schweitzer Orgelfestival in Deventer. In 1990 won hij de eerste prijs van de Internationale Orgeldagen Rijnstreek te Nijmegen. Gerrit Christiaan de Gier heeft een breed repertoire en verleende aan tal van radio-uitzendingen en speciale projecten zijn medewerking. Vermeldenswaard is de integrale uitvoering van de orgelwerken van Johann Sebastian Bach op het Van Vulpen-orgel in de Oude St. Nicolaaskerk te IJsselstein(Utr.), waarvan hij vele jaren de vaste bespeler was. Hij heeft een uitgebreide lespraktijk en is tevens docent kerkorgel aan Kunstpuntgouda, afdeling Muziek te Gouda. Ook neemt hij regelmatig zitting in beoordelingscommissies. Momenteel is hij organist van de Jacobikerk te Utrecht. 

In de Jacobikerk zijn verkrijgbaar:
De uitgave Heringebruikneming van het Garrels/Meere-orgel in de Jacobikerk 1997.

In de achtste eeuw vond een veldtocht plaats naar een plaats in Noord-Spanje, Santiago de Compostela. Op deze plaats zou zich het graf van de apostel Jacobus bevinden. Jacobus behoorde tot de binnenste kring van Jezus' vertrouwelingen. Met Petrus en Johannes was hij direct getuige van gebeurtenissen waar de andere apostelen op een afstand moesten blijven.

In een droom was de apostel aan Karel de Grote verschenen en had hem gevraagd zijn graf te bevrijden van de heidense indringers. Onder Karels leiding werd een veldtocht ondernomen om deze plek op de Moren te veroveren. In Santiago is Karel de Grote nooit gekomen, maar hij veroverde wel een groot deel van Noord-Spanje. In de 9de eeuw gelukte het de christenen wel om Santiago de Compostela te bevrijden. Al vrij snel daarop trokken christelijke gelovigen naar Spanje om deze plaats te bezoeken. Men wilde eer betuigen aan de overleden heilige door de zware en gevaarlijke tocht naar het graf te maken. Omdat Santiago de schelp als symbool had, en Jacobus zo sterk verbonden was met deze stad, kreeg deze schelp zelfs de naam van de apostel: de Jacobsschelp. Als bewijs van de barre tocht tooide men zich met de Jacobsschelp.

Het schelpenmotief komt op veel plaatsen in de Jacobi voor: in de houten kerkbanken, op een aantal grafstenen, als windwijzer op de torenspits en ook in het prachtige koorhek in Renaissancestijl, in 1567 gemaakt door de Antwerpse meester Jan de Clerck.

De Jacobitoren huisvest sinds 1992 vijf klokken. De grootste klok, ca. 4000 kg, is tevens de oudste. Ze werd door de Utrechtse klokkengieter Steven Butendiic in 1479 vervaardigd en werd aan “Christus Salvator” gewijd. Tot 1992 hingen hierbij enkele klokken die eigenlijk afkomstig waren uit enkele andere kerktorens in Utrecht, waaronder de Buurtoren. Daar deze klokken rond 2002 terugkeerden naar de Buurtoren, werd er ter vervanging van deze klokken naar andere klokken omgekeken.
Als eerste werden de drie uit het begin uit de jaren 50 van de vorige eeuw daterende klokken aangekocht van de toen net gesloten katholieke Johannes de Doperkerk kerk van Hoograven (Utrecht-noord). Ze waren vervaardigd in de gieterij van Petit & Fritsen te Aarle-Rixtel (NB) en gewijd aan resp. Maria, Johannes de Doper (“Baptist”) en Jozef. Tussen de oude Salvatorklok en deze drie veel jongere Petit & Fritsen-klokken zat echter een muzikaal gat. Om dat “gat te dichten” moest een nieuwe klok worden vervaardigd. De verzekeringsmaatschappij UBO-Verzekeringen sponsorde deze nieuwe klok in 1992. Ze werd aan de apostel Jacobus de Meerdere (de naamgever van het kerkgebouw) opgedragen en in Asten door klokkengieterij Eijsbouts vervaardigd.

Het geluid van de Jacobikerk in cijfers:
SALVATOR gewicht 4000 kg, klinkend met toon A nul, gietjaar 1479.
Deze klok wordt hoofdzakelijk op (kerkelijke en andere) hoogfeestdagen met de andere klokken samen geluid. Bij begrafenisdiensten en de met de Dodenherdenking luidt de klok alleen.

JACOBUS gewicht 2250 kg, klinkend met toon C 1, gietjaar 1992.
Deze klok luidt voorafgaand aan alle kerkdiensten op zondag in combinatie met enkele -soms alle drie- de Petit & Fritsenklokken. Op zondagmiddag is deze klok altijd solo te horen.

MARIA gewicht ca. 950 kg, klinkend met toon F 1, gietjaar 1954.

BAPTIST gewicht ca. 730 kg, klinkend met toon G 1, gietjaar 1953.

JOZEF gewicht ca. 450 kg, klinkend met toon A 1, gietjaar 1954.

Zoals eerder vermeld, luiden deze klokken in wisselende combinaties of alle drie, samen met Jacobus voorafgaand aan alle reguliere kerkdiensten.

Huwelijksdiensten worden altijd voorafgegaan door het luiden van alleen deze drie klokken.

Mogelijkheden om de Jacobikerk te huren

Elke zondag wordt de kerk gebruikt voor de diensten van de eigen gemeente en wordt de kerk op die dag niet verhuurd. In de week zijn er voldoende gelegenheden waarop de Jacobikerk niet in gebruik is.

Als u de Jacobikerk huurt, staat u een unieke ruimte ter beschikking in het hart van Nederland en Utrecht. Het bijzondere van de ruimte ligt in de ouderdom; al sinds de 16e eeuw heeft de kerk zijn huidige vorm. Tegelijkertijd is dit oude gebouw voorzien van alle moderne voorzieningen en hebben wij een grote ervaring met het huisvesten van evenementen. Deze combinatie staat garant voor een succesvol evenement.

Om de kerk optimaal tot zijn recht te laten komen, streven we er naar om de verhuuractiviteiten in het verlengde van de kerkelijke activiteiten te liggen. In dit spectrum kunt u bijvoorbeeld denken aan concerten, conferenties, lezingen en diploma-uitreikingen, maar ook andere activiteiten zijn mogelijk. Voorts kunt u de kerk natuurlijk ook gebruiken voor een huwelijkssluiting.

Regelmatige huurders zijn onder andere het Holland Boys Choir, het Festival Oude Muziek, de Universiteit Utrecht, het USKO, Sonante Vocale en het Collegium Vocale Zeist.

Voor informatie over verhuurmogelijkheden en tarieven verwijzen wij u naar onderstaande brochure en bijlagen.
- download brochure verhuur
- download bijlagen algemene voorwaarden en tarieven verhuur

Voor de contactgegevens verwijzen wij u naar de contactpagina van verhuur.

De verhuur wordt gecoördineerd door dhr. Lammert van Hemert. Hij kan u uitgebreid vertellen wat er allemaal mogelijk is in de kerk, welke data er beschikbaar zijn en wat de kosten zijn. Vragen over alle praktische zaken (bijvoorbeeld catering) kunt u ook stellen aan de beheerder, dhr. Kees Rijksen. Met hem kunt een afspraak maken om de kerk te bezichtigen. Tijdens uw activiteit zal hij namens de Jacobikerk aanwezig zijn. Als u gebruik wilt maken van het orgel dient u zowel met de dhr. Van Hemert als met de organist, dhr. G.C. de Gier, contact op te nemen.